دیپلماسی فرهنگی و پدافند غیر عامل

فکرشهر

۱۰ تیرماه، در تقویم رسمی کشورمان به عنوان «روز دیپلماسی فرهنگی و تعامل با جهان» نام‌گذاری شده است؛ روزی که یادآور اهمیتِ قدرتِ نرم در پیشبرد اهداف ملی و ضرورتِ حضورِ فعال و خردمندانه در عرصه بین‌المللی است. در دنیای امروز که مرز‌های جغرافیایی کمرنگ‌تر و نبرد‌های شناختی پررنگ‌تر شده‌اند، دیپلماسی فرهنگی فراتر از یک ابزارِ ارتباطی، به ستونی استراتژیک در امنیت ملی تبدیل شده است.

در نگاه نخست، ممکن است «دیپلماسی فرهنگی» و «پدافند غیرعامل» دو مفهومِ مجزا به نظر برسند؛ یکی بر گسترشِ تأثیرگذاریِ ارزش‌ها و تمدن در خارج از مرز‌ها تأکید دارد و دیگری بر صیانت و افزایش پایداریِ زیرساخت‌ها در داخل. اما با تعمقی در دنیای نوین، درمی‌یابیم که این دو، روی دیگرِ یک سکه هستند. در واقع، دیپلماسی فرهنگی فعال‌ترین لایه «پدافند غیرعاملِ نرم» است.

پدافند غیرعامل در معنای گسترده خود، تنها محدود به اقداماتِ فیزیکی و نظامی نیست؛ بلکه شامل حفاظت از «سرمایه انسانی، هویت ملی و تاب‌آوریِ اجتماعی» در برابر تهدیدات است. دیپلماسی فرهنگی به عنوان بازوی پیش‌دستانه پدافند غیرعامل، با تبیین دقیقِ روایتِ صحیح از کشور، مانع از «تغییر ادراک» توسط دشمن می‌شود. وقتی جامعه‌ای در سطح جهانی با فرهنگ، هنر و منطقِ ما آشنا باشد، در زمان بروز بحران‌های رسانه‌ای یا جنگ‌های شناختی، کمتر در معرضِ عملیات روانی قرار می‌گیرد.

ارتباط این دو مفهوم را می‌توان در سه محور خلاصه کرد:

۱. پیشگیری از انزوای شناختی: دیپلماسی فرهنگی با ایجاد شبکه‌ای از حامیان و دوستدارانِ فرهنگ ایرانی در جهان، نوعی «سپرِ انسانی و رسانه‌ای» برای کشور ایجاد می‌کند. این شبکه در بزنگاه‌های سیاسی، به مثابه پدافندی عمل می‌کند که فشارِ تهاجمِ تبلیغاتی علیه کشور را خنثی می‌سازد.

۲. تقویتِ بازدارندگیِ نرم: پدافند غیرعامل هدفش کاهش آسیب‌پذیری است. دیپلماسی فرهنگی با ترویجِ تصویرِ درست، واقعی و پیشرو از کشور، هزینه‌ی «هزینه‌تراشیِ دشمن» را بالا می‌برد. وقتی تصویر یک ملت در جهان نهادینه شود، تلاش‌های دشمن برای ترورِ شخصیتیِ یک تمدن بی‌اثر خواهد شد.

۳. تاب‌آوری از طریق تعامل: تعامل با جهان، پنجره‌ای برای تبادل تجربیات در حوزه‌های علمی و فناورانه است. این تبادلات، زیرساخت‌های فکری و تخصصیِ جامعه را مستحکم‌تر می‌کند؛ چرا که بسته‌بودن، اولین عامل آسیب‌پذیری در برابر نفوذ است. دیپلماسی فرهنگی راهی برای «پدافند از طریقِ پویایی» است.

در نهایت، روز دیپلماسی فرهنگی، فرصتی است تا یادآوری کنیم که امنیتِ ملی در قرن بیست و یکم، نه تنها در پشتِ سنگر‌های بتنی، بلکه در میدان‌های گفت‌و‌گو، نمایشگاه‌های هنری، مبادلات دانشگاهی و نفوذِ عمیقِ فرهنگی ساخته می‌شود. دیپلماسی فرهنگیِ هوشمند، در حقیقت «سپرِ نامرئیِ» ما در برابر طوفان‌های سهمگینِ تهاجمِ شناختی است؛ سپری که با قلم، اندیشه و هنرِ فرزندان این مرز و بوم، استوار باقی می‌ماند.

* دکتر جواد لقمان زاده ـ مدیر کل پدافند غیر عامل استانداری بوشهر